Chân dung nhà văn - Tâm sự của tác giả

Vào dịp đầu năm 2003 qua Phương Hà tôi được gặp và làm quen với nhà thơ Xuân Sách tác giả của cuốn truyện thiếu nhi "Đội du kích thiếu nhi Đình Bảng" từng được nhiều thế hệ thiếu nhi yêu thích. Hè năm đó ông vui vẻ nhận lời mời và bay cùng gia đình tôi với Phương Hà về thăm quê biển Cửa Lò. Mới đó đã năm năm trôi qua. Và năm nay khi hè vừa mới chớm sang thì nhà thơ Xuân Sách đã vội ra đi.

 

Để tưởng nhớ nhà thơ vừa quá cố dưới đây chúng tôi xin trân trọng giới thiệu những lời tâm sự của ông khi in "Chân dung nhà văn" cuốn sách từng gây chấn động một thời.

 

 

TÂM SỰ TÁC GIẢ

Những bài thơ chân dung các nhà văn của tôi ra đời trong trường hợp rất tình cờ. Hồi ấy bước vào thập kỷ 60 tôi đang độ tuổi 30 từ đơn vị được chuyển về Tạp chí Văn nghệ Quân đội ở ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế Hà Nội. Ngoài công việc của toà soạn tờ báo ra thời gian của chúng tôi dành nhiều cho học tập chính trị. Những vấn đề thời sự trong nước thế giới những vấn đề tư tưởng lâu dài và trước mắt... đều phải học tập nghiêm túc có bài bản. Học một ngày hai ngày có khi cả tuần cả tháng. Lên lớp thảo luận kiểm điểm làm sao cho mỗi đợt học nhận thức và tư tưởng từng người phải được nâng cao lên một bước. Những buổi lên lớp tập trung tại hội trường gồm hàng ngàn sĩ quan; anh em văn nghệ các nhà văn các hoạ sĩ nhạc sĩ... thường tập trung với nhau ở những hàng ghế cuối hội trường thành một "xóm" văn nghệ. Để chống lại sự mệt mỏi phải nghe giảng về hai phe bốn mâu thuẫn về ba dòng thác cách mạng về kiên trì tăng cường nỗ lực quyết tâm... mấy anh văn nghệ vốn quen thói tự do thường rì rầm với nhau những câu chuyện tào lao hoặc che kín cho nhau để hút một hơi thuốc lá trộm nuốt vội khói nhiều khi ho sặc sụa. Nhưng rồi những câu chuyện đó cũng bị phát hiện bị nhắc nhở phê bình. Vậy là phải thay đổi chuyển sang "bút đàm". Vào năm 1962 có đợt học tập quan trọng học nghị quyết 9 nghị quyết chống xét lại chống tư tưởng hoà bình chủ nghĩa và dĩ nhiên văn nghệ sĩ là một đối tượng cần chú ý trong đợt học tập này. Hội trường tập trung đông trời nắng hơi nóng từ cái sân láng xi măng hắt lên như thiêu đốt. Quân đội đang tiến lên chính quy hiện đại ăn mắc phải chỉnh tề đầy đủ cân đai bối tử đi giày da những đôi giày cao cổ nặng như cùm. Bọn tôi trừ vài trường hợp như Vũ Cao Nguyễn Khải có đôi chân quá khổ chưa có giày đúng số nên được đi dép nhưng cũng là đôi dép có quai hậu ngồi học cũng không được tụt quai. Nhân đây tôi xin nói thêm về Vũ Cao ông là người có biệt danh "quanh năm chân đất". Ở nhà số 4 các phòng sàn ván đều được lau bóng để đánh trần nằm xuống mà viết quy định ai vào phòng phải bỏ giày dép trừ... Vũ Cao bởi để ông đi dép vào phòng còn sạch hơn đi chân trần. Giờ đây ngồi học được ưu tiên đi dép vẫn là nỗi cực khổ đối với ông.

Trong một buổi lên lớp căng thẳng như thế Nguyễn Trọng Oánh xé vỏ bao thuốc lá Tam Đảo viết một bài thơ chữ Hán trao cho tôi...


... Nguyễn Trọng Oánh xé vỏ bao thuốc lá làm báo viết một bài thơ chữ Hán trao cho tôi. Ở Văn nghệ quân đội Oánh được gọi là ông đồ Nghệ giỏi chữ Hán và tôi được gọi là Đồ Thanh bởi cũng võ vẽ đôi ba chữ thánh hiền. Oánh biểu tôi dịch bài thơ Oánh viết vịnh Xuân Thiều Xuân Thiều cũng ở lứa tuổi chúng tôi nhưng trông già dặn vì cái đầu hói tóc lơ thơ. Con đường văn chương mới bước vào thì lận đận. Mới in được tập truyện ngắn đầu tay "Đôi vai"; tập tiểu thuyết "Chuyển vùng" viết về cuộc chiến đấu chống Pháp ở Bình Trị Thiên mà Thiều tham dự đã sửa chữa nhiều lần đưa qua vài ba nhà xuất bản chưa "nhà" nào chịu in.

Tôi thấy bài thơ Oánh viết rất hay và dịch:

Văn nghiệp tiền trình khả điếu quân
Mao đầu tận lạc tự mao quân
Lưỡng kiên mai liễu phong trần lý
Chuyển địa hà thời chuyển đắc ngân


Dịch nghĩa:

Con đường văn nghiệp khá thương cho ông
Lông đầu ông đã rụng trơ trụi
Đôi vai bước lầm lũi trên con đường gió bụi
Chuyển vùng đến bao giờ thì chuyển thành tiền được?


Dịch thơ:

Con đường văn nghiệp thương ông
Lông đầu rụng hết như lông cái đầu
Đôi vai gánh mãi càng đau
Chuyển vùng nào nữa làm sao thành tiền?


Dịch xong tôi chuyển bài thơ cho anh em đọc. Oánh tỉnh bơ với bộ mặt lạnh lùng cố hữu còn mọi người phải nén cười cho khỏi bật thành tiếng. Nguyễn Minh Châu gục xuống bàn kìm nén đến nỗi mặt đỏ bừng và nước mắt dàn dụa.

Tự nhiên trong đầu tôi loé lên cái ý nghĩ mà người ta thường gọi là "tia chớp": thơ chân dung. Trong bài thơ của Oánh phác hoạ một Xuân Thiều với hình dáng và văn nghiệp bằng cách dùng nghĩa kép của tên tác phẩm "Đôi vai" "Chuyển vùng". Và sau chốc lát tiếp tục "trò đùa" của Oánh tôi viết bài thơ về Hồ Phương đang ngồi cạnh tôi. Và bài thơ số 1 về chân dung các nhà văn ra đời. Hồi đó Hồ Phương đã là tác giả in nhiều tác phẩm đã được một số giải thưởng các cuộc thi sáng tác văn học. Tôi dùng tên các tập truyện ngắn của anh: "Trên biển lớn" "Xóm mới" "Cỏ non" và tên cái truyện ngắn đầu tay vẫn được nhắc đến "Thư nhà". Tôi viết bài thơ ra mẩu giấy:

Trên biển lớn lênh đênh sóng nước
Ngó trông về xóm mới khuất xa
Cỏ non nay chắc đã già
Buồn tênh lại giở thư nhà ra xem


Tôi đưa bài thơ cho Nguyễn Khải. Anh đọc thơ xong trên mắt thoáng chút ngạc nhiên và nghiêm nghị chứ không đùa như tôi chờ đợi. Anh bỏ bài thơ vào túi chứ không truyền cho người khác. Đến giờ giải lao chúng tôi đến ngồi quanh gốc cây sấu già Nguyễn Khải mới đưa bài thơ cho Hồ Phương đọc. Mặt Hồ Phương hơi tái và cặp môi mỏng của anh hơi rung. Nguyễn Khải nói như cách sỗ sàng của anh:

- Thằng này (chỉ tôi) ghê quá. Không phải trò đùa nữa rồi.

Tôi hơi hoảng nghĩ rằng đó chỉ là trò chơi chữ thông thường. Sau rồi tôi hiểu ngoài cái nghĩa thông thường bài thơ còn chạm vào tính cách. Và đánh giá nhà văn thì có gì quan trọng hơn là tính cách và tác phẩm. Bài thơ ngụ ý Hồ Phương viết nhiều chăng nữa cũng không vượt được tác phẩm đầu tay và vẫn cứ "Buồn tênh lại giở thư nhà ra xem"...


... Trước đây khi còn là lính ở địa phương cái xã hội nhà văn đối với tôi đầy thiêng liêng bí ẩn. Đấy là những con người dị biệt rất đáng ngưỡng mộ rất đáng yêu mến dường như họ là một "siêu tầng lớp" trong xã hội. Mỗi hành động mỗi cử chỉ lời nói của họ đều có thể trở thành giai thoại và cả tật xấu nữa dường như cũng đứng ngoài vòng phán xét thông thường. Tóm lại đó là một thế giới đầy sức hấp dẫn với người say mê văn học và tập tễnh nuôi mộng viết văn như tôi. Khi tôi được về Hà Nội vào một cơ quan văn nghệ dù là ở quân đội (hoàn cảnh nước ta quân đội có một vị trí đặc biệt trong xã hội kể cả lĩnh vực văn chương) tôi bắt đầu đi vào cái thế giới mà trước kia tôi mong ước. Điều mà tôi nhận ra ngoài cái phần mà tôi hiểu trước đây thì thế giới nhà văn còn có những chuyện khác. Đấy là cái mặt đời thường cái mặt rất chúng sinh và chúng cũng góp phần quan trọng làm nên tác phẩm và tính cách nhà văn. Vì vậy mà chân dung nhà văn không thể bỏ qua. Hơn nữa nếu "vẽ" được chính xác những bức chân dung đó thì bộ mặt xã hội mà họ đang sống đang viết cũng qua đó mà hiện lên. Có thể tôi nghĩ không có tầng lớp nào hơn nhà văn thể hiện rõ nhất bộ mặt tinh thần của dân tộc qua từng giai đoạn. Những điều này tôi nhận ra sau một thời gian dài khi những bài thơ chân dung lần lượt ra đời được phổ biến một cách không chính thức nhưng sâu rộng và dai dẳng vượt cả mong muốn của tôi.

Cũng chính các nhà văn giúp tôi nhiều trong sáng tác cũng như phổ biến các bài thơ. Bởi khi nhận xét tính cách con người tính cách các nhà văn thì không ai sắc sảo bằng chính các nhà văn. Người giúp tôi nhiều nhất là anh Nguyễn Khải. Anh có mối quan hệ rộng rãi trong giới có lối nhận xét người rất sắc sảo chính xác dù có đôi lúc cực đoan. Anh không mấy thích thơ nhưng anh lại thích các nhà văn chân dung. Anh có nói đại ý là các nhà văn chúng ta quen đánh giá nhận xét mọi tầng lớp người trong xã hội thì cũng cần tự đánh giá giới mình cũng đều có cái tốt cái xấu như ai. Về sau thêm anh Vương Trí Nhàn về quân đội. Nhà phê bình văn học trẻ tuổi này hết sức cổ suý tôi đôi khi anh còn thích thách đố. Chúng tôi thường ngồi trong cái phòng toa-lét khoảng ba mét vuông. Do hệ thống bơm nước lên tầng hai bị hỏng nên cái phòng vệ sinh đó biến thành "phòng văn" nó được ốp gạch men trắng bóng lau sạch ngồi thật mát và thoải mái kín đáo. Có những hôm Nhàn mua sẵn vài điếu thuốc lá lẻ vài cái kẹo lạc một ấm trà ngon rồi thách thức tôi viết ngay tại chỗ. Và có nhiều bài thơ ra đời như thế. Nhàn nói: "Những bài thơ này ông Sách viết ra khi có con quỷ ám vào ông ấy". Bởi Nhàn đánh giá tôi có một giọng điệu khác hẳn với những sáng tác không phải thơ chân dung. Nhàn là người rất thuộc thơ và khi bài thơ tôi vừa làm xong thường anh là người phổ biến rộng rãi. Một số anh em trẻ khác như các anh Đinh Nguyễn Trần Hoàng Bách thường đem những bài thơ đi phổ biến để được chiêu dãi bia hơi. Có thể nói đó là "nhuận bút" đầu tiên nhưng không thuộc về người sáng tác mà thuộc về người phát hành...

... Tất nhiên những bài thơ đó được phổ biến rộng trong giới. Lúc đầu còn kín đáo nhưng dần dần thành công khai và nhất là thành một "tiết mục" không thể thiếu trong những buổi liên hoan của anh em văn nghệ. Có một buổi cũng khá đông đủ các nhà văn khi vào tiệc rượu mọi người yêu cầu tôi đọc thơ về các nhà văn có mặt. Trong không khí như vậy thì dù các anh các chị có giận thì cũng cười xoà làm vui riêng tôi thấy mình làm được trò vui cho mọi người thì cũng thấy hay. Tôi nhớ sau buổi vui ấy anh Nguyễn Đình Thi có nói đại ý nên đem cái tài đó làm những việc có ích hơn là châm chọc nhau. Ngay đó một anh ngồi cạnh rỉ tai tôi: "Châm chọc cũng cần có tài và cũng có ích lằm chứ".

Những bài thơ cũng được lan truyền trong giới khác. Hồi đó tướng Lê Quang Đạo là Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị cấp trên của giới văn nghệ trong quân đội. Ông rất thích những bài thơ chân dung. Thường trong giờ nghỉ những buổi họp với giới văn nghệ ông đề nghị đọc cho ông nghe. Sự thích thú tuy có tính cách cá nhân nhưng rất hay cho tôi. Tôi cũng nhận được nhiều phản ứng khác nhau có khi khen quá lời có khi bực tức tôi sẽ kể ra vài trường hợp đặc biệt. Khi tôi đã tìm hiểu được những ứng xử những tính cách của các nhà văn ngoài những tác phẩm của họ mà tôi hằng ngưỡng mộ tôi cứ băn khoăn tự hỏi: Sao thế nhỉ? Với bề dày tác phẩm như thế trong lòng người đọc như thế sao họ lại còn ham muốn những thứ phù phiếm đến thế một chức vụ một quyền lực một chuyến đi nước ngoài... Mà ham muốn thì phải mưu mẹo phải dối trá và nhất là phải sợ hãi. Một lần trên báo đăng một bài thơ dài của một nhà thơ có tên tuổi viết theo "thời tiết" chính trị quay ngược lại những điều vừa viết chưa lâu Nguyễn Khải chỉ bài thơ nói với tôi: "Rất tiếc một tài năng lỡ tàu"...

(trích Tâm sự của tác giả)

MỘT SỐ CHÂN DUNG NHÀ VĂN

1.
Trên biển lớn lênh đênh sóng nước
Ngó trông về xóm mới khuất xa
Cỏ non nay chắc đã già
Buồn tênh lại giở thư nhà ra xem

2.
Xung kích tràn lên nước vỡ bờ
Đã vào lửa đỏ hãy còn mơ
Bay chi mặt trân trên cao ấy
Quên chú nai đen vẫn đứng chờ

3.
Dế mèn lưu lạc mười năm
Để o chuột phải ôm cầm thuyền ai
Miền tây sen đã tàn phai
Trăng thề một mảnh lạnh ngoài đảo hoang

4.
Bỉ vỏ một thời oanh liệt nhỉ
Sông gầm sông lấp mấy ai hay
Cơn bão đến động rừng Yên Thế
Con hổ già uống rươu giả vờ say

5.
Bác kép Tư Bền rõ đến vui
Bởi còn tranh tối bác nhầm thôi
Bới tung đống rác nên trời phạt
Trời phạt chưa xong bác đã cười

MỘT VÀI HÌNH ẢNH KỶ NIỆM VỚI NHÀ THƠ XUÂN SÁCH 


Cùng  nhà thơ Xuân Sách dự buổi ra mắt báo Bảo vệ pháp luật tại TP.HCM

phuongha

Ng Hùng ơi
Ngày mai sơn ra Hà nọi chuyến 15g35 Ng Hunhf chỉ đạo gì không?Liên lạc lại nhé qua phon

Kim Chuyên

Em là nhà kinh doanh
Mang tâm hồn thi sĩ
Bao nhiêu điều lo nghĩ
Biết ai người sẻ chia
Em mò mẫm đi tìm
Lật từng trang blogs
Đọc được bài "Mời Ốc"
Nguyên Hùng người sẻ chia.

nguyenhung

5 chân dung gửi NX

@NX:
Có thể nhiều nhân vật của các bức chân dung không thích thú gì khi được đọc CDNV của XS. Nhưng dù sao thì người đọc cũng cám ơn nhà thơ đã dũng cảm khi không hề né tránh ai và điều gì để vẽ nên những bức họa thật sắc nét.

26.
Từ trong hom giỏ chui ra
Đã toan gánh vác sơn hà chị đi
Định đem cái lạt buộc người
Khổ thân ông lão vịt trời phải chăn

27.
Sông Mã xa rồi tây tiến ơi
Hề làm xiếc khỉ với đời thôi
Nhà đồi một nóc chênh vênh lắm
Sống tạm cho qua một kiếp người

Áo sờn thay chiếu anh về đất
Mây đầu ô trắng Ba Vì xanh
Gửi hồn theo mộng về tây tiến
Sông Mã gầm lên khúc độc hành

28.
Tưởng chuyện đùa hoá ra chuyện thật
Biết ông sòng phẳng tự bao giờ
Cái con thò lò quay sáu mặt
Vồ hụt mấy lần ông vẫn trơ

32.
Bao năm ngậm ngải tìm trầm
Giã từ quê mẹ xa dòng Hương Giang
Bạc đầu mới biết lạc đường
Tay không rồi lại vẫn hoàn tay không
Mộng làm giọt nước ôm sông
Ôm sông chẳng được tơ lòng gió bay.

39.
Anh Keng cưới vợ tháng mười
Những đứa con lại ra đời tháng năm
Trong làng kháo chuyện rì rầm
Vụ mùa chưa gặt thóc đã nằm đầy kho

Ngày xưa

@ Cảm ơn Biển!

Bài "tâm sự của tác giả" và một số chân dung được vẽ bằng thơ của Xuân Sách do anh đưa lên đã giúp người xem hiểu thêm nhiều về nhà văn nhà thơ Xuân Sách của chúng ta thật tài hoa và thâm thuý!
Thật tiếc là Xuân Sách đã ra đi-một mất mát lớn cho nền văn học nước nhà.

Thành kính chia buồn cùng bạn bè và gia đình nhà văn.

nguyenhung

5 chân dung tiếp theo

Xin chọn giới thiệu tiếp theo 5 chân dung (không liên tục theo số thứ tự):

6.
Vang bóng một thời đâu dễ quên
Sông Đà cũng muốn đẩy thuyền lên
Chén rượu tình rừng cay đắng lắm
Tờ hoa lại trút lệ ưu phiền

12.
Nên danh nên giá ở làng
Chết vì ông lão bên hàng xóm kia
Làm thân con chó sá gì
Phận đành xấu xí cũng vì miếng ăn

19.
Mải hái hoa dọc chiến hào
Bỏ quên chồi biếc lúc nào không hay
Thói quen cũng lạ lùng thay
Trồng cây táo lại mọc cây bạch đàn

22.
Trời thí cho ông vụ lúa chiêm
Ông xây sân gạch với sân thềm
Con đường mòn ấy ông đi mãi
Lưu lạc lâu rồi mất cả tên

23.
Hai lần lỡ bước sang ngang
Thương con bướm đậu trên giàn mồng tơi
Trăm hoa thân cánh rã rời
Thôi đành lấy đáy giếng thơi làm mồ

nguyenhung

DHQ LHP

@DHQ:
Đọc bài này xong thấy văn nghệ sỹ dù có bị gò bó đến mấy cũng vẫn biết phá cách.
_________
Đúng thế DHQ ạ. Và chính nhờ điều đó họ mới hiện diện đúng nghĩa.
Tuy nhiên mình cũng cần lưu ý với nhau rằng: vì cuốn CDNV này mà giám đốc NXB Văn học là Lữ Huy Nguyên đã buộc phải mất chức.

@LHP:
Xuân Sách hiện vẫn là người vẽ chân dung đỉnh nhất!
Làm được điều này ngoài sự tinh tế cũng cần phải đọc nhiều tác phẩm cửa bạn bè.
________

Mình đồng ý với LHP.
Sau này cũng có một số nhà văn có ý làm tiếp công việc của XS như Đặng Hấn chẳng hạn nhưng các chân dung được vẽ ra khá mờ nhạt dù phải dùng nhiều giấy mực hơn.

LHP

Gửi anh NH

Xuân Sách hiện vẫn là người vẽ chân dung đỉnh nhất!
Làm được điều này ngoài sự tinh tế cũng cần phải đọc nhiều tác phẩm cửa bạn bè.

Dư Tiểu Mai

gửi anh Nguyên Hùng

Đọc bài này xong thấy văn nghệ sỹ dù có bị gò bó đến mấy cũng vẫn biết phá cách. Họ đã mặc đồng phục khi Tổ quốc gọi để chung một tiéng nói thống nhất đất nước. Nhưng nay là lúc không phải viết trên vỏ bao thuốc lá để truyền cho nhau nữa. Mỗi người là chính mình xanh đỏ tím vàng mà không phải là đồng phục.