Chân dung nhà văn - Tâm sự của tác giả

Vào dịp đầu năm 2003 qua Phương Hà tôi được gặp và làm quen với nhà thơ Xuân Sách tác giả của cuốn truyện thiếu nhi "Đội du kích thiếu nhi Đình Bảng" từng được nhiều thế hệ thiếu nhi yêu thích. Hè năm đó ông vui vẻ nhận lời mời và bay cùng gia đình tôi với Phương Hà về thăm quê biển Cửa Lò. Mới đó đã năm năm trôi qua. Và năm nay khi hè vừa mới chớm sang thì nhà thơ Xuân Sách đã vội ra đi.

 

Để tưởng nhớ nhà thơ vừa quá cố dưới đây chúng tôi xin trân trọng giới thiệu những lời tâm sự của ông khi in "Chân dung nhà văn" cuốn sách từng gây chấn động một thời.

 

 

TÂM SỰ TÁC GIẢ

Những bài thơ chân dung các nhà văn của tôi ra đời trong trường hợp rất tình cờ. Hồi ấy bước vào thập kỷ 60 tôi đang độ tuổi 30 từ đơn vị được chuyển về Tạp chí Văn nghệ Quân đội ở ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế Hà Nội. Ngoài công việc của toà soạn tờ báo ra thời gian của chúng tôi dành nhiều cho học tập chính trị. Những vấn đề thời sự trong nước thế giới những vấn đề tư tưởng lâu dài và trước mắt... đều phải học tập nghiêm túc có bài bản. Học một ngày hai ngày có khi cả tuần cả tháng. Lên lớp thảo luận kiểm điểm làm sao cho mỗi đợt học nhận thức và tư tưởng từng người phải được nâng cao lên một bước. Những buổi lên lớp tập trung tại hội trường gồm hàng ngàn sĩ quan; anh em văn nghệ các nhà văn các hoạ sĩ nhạc sĩ... thường tập trung với nhau ở những hàng ghế cuối hội trường thành một "xóm" văn nghệ. Để chống lại sự mệt mỏi phải nghe giảng về hai phe bốn mâu thuẫn về ba dòng thác cách mạng về kiên trì tăng cường nỗ lực quyết tâm... mấy anh văn nghệ vốn quen thói tự do thường rì rầm với nhau những câu chuyện tào lao hoặc che kín cho nhau để hút một hơi thuốc lá trộm nuốt vội khói nhiều khi ho sặc sụa. Nhưng rồi những câu chuyện đó cũng bị phát hiện bị nhắc nhở phê bình. Vậy là phải thay đổi chuyển sang "bút đàm". Vào năm 1962 có đợt học tập quan trọng học nghị quyết 9 nghị quyết chống xét lại chống tư tưởng hoà bình chủ nghĩa và dĩ nhiên văn nghệ sĩ là một đối tượng cần chú ý trong đợt học tập này. Hội trường tập trung đông trời nắng hơi nóng từ cái sân láng xi măng hắt lên như thiêu đốt. Quân đội đang tiến lên chính quy hiện đại ăn mắc phải chỉnh tề đầy đủ cân đai bối tử đi giày da những đôi giày cao cổ nặng như cùm. Bọn tôi trừ vài trường hợp như Vũ Cao Nguyễn Khải có đôi chân quá khổ chưa có giày đúng số nên được đi dép nhưng cũng là đôi dép có quai hậu ngồi học cũng không được tụt quai. Nhân đây tôi xin nói thêm về Vũ Cao ông là người có biệt danh "quanh năm chân đất". Ở nhà số 4 các phòng sàn ván đều được lau bóng để đánh trần nằm xuống mà viết quy định ai vào phòng phải bỏ giày dép trừ... Vũ Cao bởi để ông đi dép vào phòng còn sạch hơn đi chân trần. Giờ đây ngồi học được ưu tiên đi dép vẫn là nỗi cực khổ đối với ông.

Trong một buổi lên lớp căng thẳng như thế Nguyễn Trọng Oánh xé vỏ bao thuốc lá Tam Đảo viết một bài thơ chữ Hán trao cho tôi...


... Nguyễn Trọng Oánh xé vỏ bao thuốc lá làm báo viết một bài thơ chữ Hán trao cho tôi. Ở Văn nghệ quân đội Oánh được gọi là ông đồ Nghệ giỏi chữ Hán và tôi được gọi là Đồ Thanh bởi cũng võ vẽ đôi ba chữ thánh hiền. Oánh biểu tôi dịch bài thơ Oánh viết vịnh Xuân Thiều Xuân Thiều cũng ở lứa tuổi chúng tôi nhưng trông già dặn vì cái đầu hói tóc lơ thơ. Con đường văn chương mới bước vào thì lận đận. Mới in được tập truyện ngắn đầu tay "Đôi vai"; tập tiểu thuyết "Chuyển vùng" viết về cuộc chiến đấu chống Pháp ở Bình Trị Thiên mà Thiều tham dự đã sửa chữa nhiều lần đưa qua vài ba nhà xuất bản chưa "nhà" nào chịu in.

Tôi thấy bài thơ Oánh viết rất hay và dịch:

Văn nghiệp tiền trình khả điếu quân
Mao đầu tận lạc tự mao quân
Lưỡng kiên mai liễu phong trần lý
Chuyển địa hà thời chuyển đắc ngân


Dịch nghĩa:

Con đường văn nghiệp khá thương cho ông
Lông đầu ông đã rụng trơ trụi
Đôi vai bước lầm lũi trên con đường gió bụi
Chuyển vùng đến bao giờ thì chuyển thành tiền được?


Dịch thơ:

Con đường văn nghiệp thương ông
Lông đầu rụng hết như lông cái đầu
Đôi vai gánh mãi càng đau
Chuyển vùng nào nữa làm sao thành tiền?


Dịch xong tôi chuyển bài thơ cho anh em đọc. Oánh tỉnh bơ với bộ mặt lạnh lùng cố hữu còn mọi người phải nén cười cho khỏi bật thành tiếng. Nguyễn Minh Châu gục xuống bàn kìm nén đến nỗi mặt đỏ bừng và nước mắt dàn dụa.

Tự nhiên trong đầu tôi loé lên cái ý nghĩ mà người ta thường gọi là "tia chớp": thơ chân dung. Trong bài thơ của Oánh phác hoạ một Xuân Thiều với hình dáng và văn nghiệp bằng cách dùng nghĩa kép của tên tác phẩm "Đôi vai" "Chuyển vùng". Và sau chốc lát tiếp tục "trò đùa" của Oánh tôi viết bài thơ về Hồ Phương đang ngồi cạnh tôi. Và bài thơ số 1 về chân dung các nhà văn ra đời. Hồi đó Hồ Phương đã là tác giả in nhiều tác phẩm đã được một số giải thưởng các cuộc thi sáng tác văn học. Tôi dùng tên các tập truyện ngắn của anh: "Trên biển lớn" "Xóm mới" "Cỏ non" và tên cái truyện ngắn đầu tay vẫn được nhắc đến "Thư nhà". Tôi viết bài thơ ra mẩu giấy:

Trên biển lớn lênh đênh sóng nước
Ngó trông về xóm mới khuất xa
Cỏ non nay chắc đã già
Buồn tênh lại giở thư nhà ra xem


Tôi đưa bài thơ cho Nguyễn Khải. Anh đọc thơ xong trên mắt thoáng chút ngạc nhiên và nghiêm nghị chứ không đùa như tôi chờ đợi. Anh bỏ bài thơ vào túi chứ không truyền cho người khác. Đến giờ giải lao chúng tôi đến ngồi quanh gốc cây sấu già Nguyễn Khải mới đưa bài thơ cho Hồ Phương đọc. Mặt Hồ Phương hơi tái và cặp môi mỏng của anh hơi rung. Nguyễn Khải nói như cách sỗ sàng của anh:

- Thằng này (chỉ tôi) ghê quá. Không phải trò đùa nữa rồi.

Tôi hơi hoảng nghĩ rằng đó chỉ là trò chơi chữ thông thường. Sau rồi tôi hiểu ngoài cái nghĩa thông thường bài thơ còn chạm vào tính cách. Và đánh giá nhà văn thì có gì quan trọng hơn là tính cách và tác phẩm. Bài thơ ngụ ý Hồ Phương viết nhiều chăng nữa cũng không vượt được tác phẩm đầu tay và vẫn cứ "Buồn tênh lại giở thư nhà ra xem"...


... Trước đây khi còn là lính ở địa phương cái xã hội nhà văn đối với tôi đầy thiêng liêng bí ẩn. Đấy là những con người dị biệt rất đáng ngưỡng mộ rất đáng yêu mến dường như họ là một "siêu tầng lớp" trong xã hội. Mỗi hành động mỗi cử chỉ lời nói của họ đều có thể trở thành giai thoại và cả tật xấu nữa dường như cũng đứng ngoài vòng phán xét thông thường. Tóm lại đó là một thế giới đầy sức hấp dẫn với người say mê văn học và tập tễnh nuôi mộng viết văn như tôi. Khi tôi được về Hà Nội vào một cơ quan văn nghệ dù là ở quân đội (hoàn cảnh nước ta quân đội có một vị trí đặc biệt trong xã hội kể cả lĩnh vực văn chương) tôi bắt đầu đi vào cái thế giới mà trước kia tôi mong ước. Điều mà tôi nhận ra ngoài cái phần mà tôi hiểu trước đây thì thế giới nhà văn còn có những chuyện khác. Đấy là cái mặt đời thường cái mặt rất chúng sinh và chúng cũng góp phần quan trọng làm nên tác phẩm và tính cách nhà văn. Vì vậy mà chân dung nhà văn không thể bỏ qua. Hơn nữa nếu "vẽ" được chính xác những bức chân dung đó thì bộ mặt xã hội mà họ đang sống đang viết cũng qua đó mà hiện lên. Có thể tôi nghĩ không có tầng lớp nào hơn nhà văn thể hiện rõ nhất bộ mặt tinh thần của dân tộc qua từng giai đoạn. Những điều này tôi nhận ra sau một thời gian dài khi những bài thơ chân dung lần lượt ra đời được phổ biến một cách không chính thức nhưng sâu rộng và dai dẳng vượt cả mong muốn của tôi.

Cũng chính các nhà văn giúp tôi nhiều trong sáng tác cũng như phổ biến các bài thơ. Bởi khi nhận xét tính cách con người tính cách các nhà văn thì không ai sắc sảo bằng chính các nhà văn. Người giúp tôi nhiều nhất là anh Nguyễn Khải. Anh có mối quan hệ rộng rãi trong giới có lối nhận xét người rất sắc sảo chính xác dù có đôi lúc cực đoan. Anh không mấy thích thơ nhưng anh lại thích các nhà văn chân dung. Anh có nói đại ý là các nhà văn chúng ta quen đánh giá nhận xét mọi tầng lớp người trong xã hội thì cũng cần tự đánh giá giới mình cũng đều có cái tốt cái xấu như ai. Về sau thêm anh Vương Trí Nhàn về quân đội. Nhà phê bình văn học trẻ tuổi này hết sức cổ suý tôi đôi khi anh còn thích thách đố. Chúng tôi thường ngồi trong cái phòng toa-lét khoảng ba mét vuông. Do hệ thống bơm nước lên tầng hai bị hỏng nên cái phòng vệ sinh đó biến thành "phòng văn" nó được ốp gạch men trắng bóng lau sạch ngồi thật mát và thoải mái kín đáo. Có những hôm Nhàn mua sẵn vài điếu thuốc lá lẻ vài cái kẹo lạc một ấm trà ngon rồi thách thức tôi viết ngay tại chỗ. Và có nhiều bài thơ ra đời như thế. Nhàn nói: "Những bài thơ này ông Sách viết ra khi có con quỷ ám vào ông ấy". Bởi Nhàn đánh giá tôi có một giọng điệu khác hẳn với những sáng tác không phải thơ chân dung. Nhàn là người rất thuộc thơ và khi bài thơ tôi vừa làm xong thường anh là người phổ biến rộng rãi. Một số anh em trẻ khác như các anh Đinh Nguyễn Trần Hoàng Bách thường đem những bài thơ đi phổ biến để được chiêu dãi bia hơi. Có thể nói đó là "nhuận bút" đầu tiên nhưng không thuộc về người sáng tác mà thuộc về người phát hành...

... Tất nhiên những bài thơ đó được phổ biến rộng trong giới. Lúc đầu còn kín đáo nhưng dần dần thành công khai và nhất là thành một "tiết mục" không thể thiếu trong những buổi liên hoan của anh em văn nghệ. Có một buổi cũng khá đông đủ các nhà văn khi vào tiệc rượu mọi người yêu cầu tôi đọc thơ về các nhà văn có mặt. Trong không khí như vậy thì dù các anh các chị có giận thì cũng cười xoà làm vui riêng tôi thấy mình làm được trò vui cho mọi người thì cũng thấy hay. Tôi nhớ sau buổi vui ấy anh Nguyễn Đình Thi có nói đại ý nên đem cái tài đó làm những việc có ích hơn là châm chọc nhau. Ngay đó một anh ngồi cạnh rỉ tai tôi: "Châm chọc cũng cần có tài và cũng có ích lằm chứ".

Những bài thơ cũng được lan truyền trong giới khác. Hồi đó tướng Lê Quang Đạo là Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị cấp trên của giới văn nghệ trong quân đội. Ông rất thích những bài thơ chân dung. Thường trong giờ nghỉ những buổi họp với giới văn nghệ ông đề nghị đọc cho ông nghe. Sự thích thú tuy có tính cách cá nhân nhưng rất hay cho tôi. Tôi cũng nhận được nhiều phản ứng khác nhau có khi khen quá lời có khi bực tức tôi sẽ kể ra vài trường hợp đặc biệt. Khi tôi đã tìm hiểu được những ứng xử những tính cách của các nhà văn ngoài những tác phẩm của họ mà tôi hằng ngưỡng mộ tôi cứ băn khoăn tự hỏi: Sao thế nhỉ? Với bề dày tác phẩm như thế trong lòng người đọc như thế sao họ lại còn ham muốn những thứ phù phiếm đến thế một chức vụ một quyền lực một chuyến đi nước ngoài... Mà ham muốn thì phải mưu mẹo phải dối trá và nhất là phải sợ hãi. Một lần trên báo đăng một bài thơ dài của một nhà thơ có tên tuổi viết theo "thời tiết" chính trị quay ngược lại những điều vừa viết chưa lâu Nguyễn Khải chỉ bài thơ nói với tôi: "Rất tiếc một tài năng lỡ tàu"...

(trích Tâm sự của tác giả)

MỘT SỐ CHÂN DUNG NHÀ VĂN

1.
Trên biển lớn lênh đênh sóng nước
Ngó trông về xóm mới khuất xa
Cỏ non nay chắc đã già
Buồn tênh lại giở thư nhà ra xem

2.
Xung kích tràn lên nước vỡ bờ
Đã vào lửa đỏ hãy còn mơ
Bay chi mặt trân trên cao ấy
Quên chú nai đen vẫn đứng chờ

3.
Dế mèn lưu lạc mười năm
Để o chuột phải ôm cầm thuyền ai
Miền tây sen đã tàn phai
Trăng thề một mảnh lạnh ngoài đảo hoang

4.
Bỉ vỏ một thời oanh liệt nhỉ
Sông gầm sông lấp mấy ai hay
Cơn bão đến động rừng Yên Thế
Con hổ già uống rươu giả vờ say

5.
Bác kép Tư Bền rõ đến vui
Bởi còn tranh tối bác nhầm thôi
Bới tung đống rác nên trời phạt
Trời phạt chưa xong bác đã cười

MỘT VÀI HÌNH ẢNH KỶ NIỆM VỚI NHÀ THƠ XUÂN SÁCH 


Cùng  nhà thơ Xuân Sách dự buổi ra mắt báo Bảo vệ pháp luật tại TP.HCM

nguyenhung

Gửi Hoài Vân

@HV:
Hoa dọc chiến hào và Tơ tằm - Chồi biếc chỉ là tên của 2 tập thơ chứ ko có bài thơ nào của XQ có tên đó.
___________
Xuân Quỳnh có bài Chồi biếc đấy chứ.

Chồi biếc

Dưới hai hàng cây
Tay ấm trong tay
Cùng anh sóng bước
Nắng đùa mái tóc
Chồi biếc trên cây
Lá vàng bay bay
Như ngàn cánh bướm

(Lá vàng rụng xuống
Cho đất thêm màu
Có mất đi đâu
Nhựa lên chồi biếc)

Này anh em biết
Rồi sẽ có ngày
Dưới hàng cây đây
Ta không còn bước
Như người lính gác
Đã hết phiên mình
Như lá vàng rụng
Cho chồi thêm xanh

Và đời mai sau
Trên đường này nhỉ
Những đôi tri kỷ
Sóng bước qua đây
Lá vàng vẫn bay
Chồi non lại biếc

Xuân Quỳnh
2-1-1963

hoaivan

Với bài trên hai câu đầu tác giả nhắc tới tên hai tập thơ của Xuân Quỳnh là Hoa dọc chiến hào và Tơ tằm - Chồi biếc.
Còn hai câu sau có lẽ nói về nỗi đau của nữ thi sỹ này chăng?

(NH)

Hoa dọc chiến hào và Tơ tằm - Chồi biếc chỉ là tên của 2 tập thơ chứ ko có bài thơ nào của XQ có tên đó. Vì vậy mang tiếng là fan của XQ mà HV vẫn bị... qua mặt hì.
2 câu sau thì đúng là ko hiểu ý nghĩa thế nào đối với XQ cả nói về nỗi đau của nữ thi sỹ nghe có vẻ chưa ổn anh NH ạ.

nguyenhung

Gửi bác Nói Hay Đừng

@bác Nói Hay Đừng:
Trời chẳng còn trăng đất chẳng sao
Cưa sừng làm nghé hát đồng dao
Lưu linh lạc địa chưa yên bến
Biết bến nào đây cắm cái sào.

________
Mỗi lần bác ghé nhà chơi
Bác thường để lại những lời bâng quơ
Đã nói đừng nói mập mờ
Nhà em không hiểu thì thơ phí à?

Nói Hay Đừng

bài 101

Trời chẳng còn trăng đất chẳng sao
Cưa sừng làm nghé hát đồng dao
Lưu linh lạc địa chưa yên bến
Biết bến nào đây cắm cái sào.

nguyenhung

Gửi Hoa Huyền

@Hoa Huyền:
Cám ơn Hoa Huyền đã góp mấy câu thơ tiễn biệt Xuân Sách.

Hoa Huyền còn nhớ dịp mình đi VT lần đầu vào hai ngày 05-06/5/2007 không cái lần ông đi xe riêng cùng với maymuaha ấy? Dịp đó tớ cùng anh LHM đến thăm Xuân Sách trông ông đã xuống sắc nhiều so với thời gian trước.


nguyenhung

Hoài Vân

@Hoài Vân:
19. Xuân Quỳnh
Mải hái hoa dọc chiến hào
Bỏ quên chồi biếc lúc nào không hay
Thói quen cũng lạ lùng thay
Trồng cây táo lại mọc cây bạch đàn

Đúng là nhầm vì "chân rung" của XQ ko dc đặc trưng lắm. HV đã sửa lại rồi.
Cám ơn các anh đã ghé trang web của HV đọc thơ chân dung. Sinh thời cụ già của HV và bác XS là bạn bè nên HV cũng thi thoảng gặp bác XS cũng là fan của bác và thích "chân dung NV" từ lâu.

____________
Với bài trên hai câu đầu tác giả nhắc tới tên hai tập thơ của Xuân Quỳnh là Hoa dọc chiến hào và Tơ tằm - Chồi biếc.
Còn hai câu sau có lẽ nói về nỗi đau của của nữ thi sỹ này chăng?

hoahuyen

Hoan nghênh chủ tịch NH đã rất chủ động trong việc nghĩa cử này và cảm ơn anh Phương Hà đã giúp các bạn SG mang vòng hoa đến dự lễ tang và thắp hương đưa tiễn nhà thơ Xuân Sách.

undefined

Vĩnh biệt nhà thơ Xuân sách

Vĩnh biệt nhà thơ về cõi phật
Thiên thai cực lạc ngát ngàn hương
Trần gian đọng mãi hồn Xuân Sách
Quyện với hương trầm tỏa bốn phương

Hoahuyen

nguyenhung

Cám ơn Phương Hà

@Các bạn bloggers SG:
Phương Hà vừa từ Hà Nội điện vào cho biết: Lễ đưa tiễn nhà thơ Xuân Sách đã được diễn ra sáng nay và thi hài ông đã được gia đình đưa về Thanh Hóa để an táng.

Thay mặt CLB Bloggers SG xin cám ơn Phương Hà đã giúp các bạn SG mang vòng hoa đến dự lễ tang và thắp hương đưa tiễn nhà thơ Xuân Sách.

Hoài Vân

@ anh NH PTK

19. Xuân Quỳnh
Mải hái hoa dọc chiến hào
Bỏ quên chồi biếc lúc nào không hay
Thói quen cũng lạ lùng thay
Trồng cây táo lại mọc cây bạch đàn

Đúng là nhầm vì "chân rung" của XQ ko dc đặc trưng lắm. HV đã sửa lại rồi.
Cám ơn các anh đã ghé trang web của HV đọc thơ chân dung. Sinh thời cụ già của HV và bác XS là bạn bè nên HV cũng thi thoảng gặp bác XS cũng là fan của bác và thích "chân dung NV" từ lâu.

nguyenhung

Nguyễn Hồng Hải

@nghonghaivtv:
...Mình có được quyển này lấy làm vinh dự lắm. Nhưng vừa tự hào vừa... run. Ngày ấy ít người có cuốn này lắm. Thế nên bạn bè cứ truyền tay nhau đọc. Vừa đọc vừa phập phồng và...khoái vô cùng. Bây giờ đọc lại vẫn thấy khoái. Đúng là văn chương đích thực không cũ bao giờ. Chỉ có phận người là quá mong manh.
_________
Đầu năm 94 lúc mới trở về nước sau một thời gian khá dài tha phương được một người bạn cho mượn đọc một số CDNV (cũng chép tay) mình cũng thích thú lắm. Vốn quý mến tác giả "Đội du kích thiếu nhi Đình Bảng" khi đọc CDNV càng cảm phục ông về sự thâm thuý và... to gan. Còn nhớ khi đọc chân dung Vũ Thị Thường và Nguyễn Thị Ngọc Tú mình cứ cười thầm:

26. Vũ thị Thường
Từ trong hom giỏ chui ra
Đã toan gánh vác sơn hà chị ơi
Định đem cái lạt buộc người
Khổ thân ông lão vịt trời phải chăn.

51. Nguyễn thị Ngọc Tú
Đất làng vừa một tấc
Bao nhiêu người đến cày
Thóc giống còn mấy hạt
Đợi mùa sau sẽ hay.