Hoàng Cát và "Cây táo ông Lành"

Nhân dịp Chi hội bloggers vnweblogs.com Sài gòn tổ chức cuộc họp mặt đón nhà thơ Hoàng Cát NH xin giới thiệu bài viết dưới đây về nhà thơ thương binh một blogger nhiệt thành đáng kính và đáng yêu của làng vnweblogs.

Các bạn có thể xem thêm bài viết của nhà thơ Ngô Minh bằng cách click vào đây: NHÀ THƠ HOÀNG CÁT – THƯƠNG BINH VỈA HÈ

HOÀNG CÁT
CÂY TÁO ÔNG LÀNH

ĐẶNG VƯƠNG HƯNG 

Gần 30 năm trước một truyện ngắn in trên tuần báo Văn Nghệ đã làm xôn xao dư luận. Tác giả của nó - cây bút trẻ Hoàng Cát đã họa vô đơn chí rơi vào cái “nghi án” văn chương. Và đằng đẵng 15 năm không có tác phẩm nào của anh được in.

Bây giờ khi có luồng gió đổi mới thì chúng ta đã có thể bình tĩnh và thanh thản nhìn lại một thời với bao điều buồn vui những chuyện không đáng có như là một kỷ niệm khó quên. 

Sinh năm Nhâm Ngọ (1942) quê ở Nam Đàn (Nghệ An) Hoàng Cát tốt nghiệp loại khá Trường trung cao cơ đến năm 1963 được phân công về làm cán bộ kỹ thuật tại Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo (Hà Nội). Tác phẩm đầu tiên của anh là bài thơ Ngôi nhà 400 khung của sổ in ở báo Lao Động năm 1961. Năm 1965 Hoàng Cát vào bộ đội đi “B”. Tết năm 1969 anh bị thương mất chân trái. Năm 1971 anh trở ra Hà nội tiếp tục về làm cán bộ kỹ thuật ở Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo. Sau khi dự Khóa 5 Trường Bồi dưỡng những người viết văn trẻ ở Quảng Bá năm 1972 được sự giúp đỡ và giới thiệu của nhà thơ Xuân Diệu Hoàng Cát đã làm hồ sơ thủ tục xin về làm biên tập ở Ban Văn nghệ Đài Tiếng nói Việt nam; cả cơ quan cho đi và cơ quan tiếp nhận đều đồng ý chỉ chờ có Quyết định chính thức... Hồi ấy cạnh căn hộ tập thể của Hoàng Cát ở có một cây táo hoang rất đẹp. Khi cây táo đang lớn anh đã chặt vì nghĩ sau này cây có quả trẻ con sẽ đến quấy rầy. Nhưng chặt xong Hoàng Cát đã thấy mình ích kỷ một cách vô cớ và bỗng nhiên buồn vô hạn. Xuất phát từ một bài thơ tứ tuyệt của Tố Hữu trong đó có câu “Xuân về táo rụng nhớ đàn em” Hoàng Cát đã thức trắng một đêm và viết xong truyện ngắn Cây táo ông Lành.
Truyện được nhà văn Trần Hoài Dương biên tập in nối hai trang giữa của Tuần báo Văn Nghệ một bên là chùm thơ 3 bài viết cho thiếu nhi của nhà thơ Trần Mạnh Hảo một bên là truyện ngắn Từ Thức của nhà văn Vũ Tú Nam. Truyện ngắn Cây táo ông Lành được họa sĩ Mai Văn Hiến vẽ hai tranh minh họa. Số báo phát hành nhân ngày 1.6.1974. Nhuận bút toà soạn trả cho tác giả là 20 đồng. Ngay lập tức Cây táo ông Lành đã gây xôn xao và chấn động dư luận trong và ngoài giới nhà văn. Không ai bảo ai nhưng mọi người đều hiểu rằng truyện ngắn nói trên đã mắc một cái tội tày đình là... “phạm húy”. “Ông Lành” là tên gọi thân mật của nhà thơ Tố Hữu. Họa vô đơn chí bởi một nghi án văn chương. Người “nổ phát súng” đầu tiên là một nhà phê bình có cỡ ông đã viết một bài dài phê phán tình hình văn nghệ lúc bấy giờ rồi lấy ví dụ cụ thể là truyện ngắn Cây táo... (người ta đã ngại tới mức... không dám viết đầy đủ cả hai chữ “ông Lành”) đăng trên báo Nhân Dân. Rồi một bài xã luận nữa rất “căng” trên tạp chí Học Tập số tháng 11.1974 quy chụp cho Hoàng Cát nhiều “tội danh” rất nặng nề. Sau cùng báo Văn Nghệ đã phải lên tiếng “tự phê bình”. Thế là việc chuyển công tác của Hoàng Cát về Ban Văn nghệ Đài Tiếng nói Việt nam lập tức bị đánh lại. Thậm chí tập thơ của anh sắp in là Mảnh đất ta yêu NXB Giải Phóng (có trụ sở tại 42 Yết Kiêu Hà nội) đã hoàn chỉnh bản thảo và tác giả đã lĩnh “tạm ứng” 30% nhuận bút với số tiền hơn 100 đồng (hồi đó chỉ khoảng gần 400 đồng một chiếc xe đạp Phượng Hoàng) và một nửa tập thơ khác sẽ in cùng Vũ Đình Văn ở NXB Quân đội nhân dân do Minh Giang biên tập cũng nằm chung số phận “đắp chiếu”.

Không một cơ quan báo chí nào dám in bài của Hoàng Cát nữa. Bỗng nhiên anh bị treo bút mà không biết mình bị “tội” gì. Cũng vì chẳng có toà nào “tuyên án” nên cái “nghi án” văn chương Cây táo ông Lành cứ lơ lửng trên đầu Hoàng Cát. Nhiều người lo ngại sợ hãi khi tiếp xúc với Hoàng Cát mà chẳng biết ngại gì và sợ đều gì? Bạn bè đến chơi nhà anh thưa vắng dần... Suốt 4 năm liền Hoàng Cát sống trong tình trạng “dở cười dở mếu” như thế. Năm 1979 Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo cho anh về nghỉ... “mất sức”. Dù năm đó Hoàng Cát mới chỉ có 37 tuổi còn rất khỏe và tay nghề kỹ thuật của anh đang rất có uy tín.

Cũng vì không được hưởng chế độ hưu nên Hoàng Cát mất luôn chế độ trợ cấp thương tật của một thương binh. Mặc dù anh chỉ còn mỗi chân phải tay trái cũng bị mảnh bom làm khuyết thành một cái sẹo lớn. Và một mảnh đạn nhỏ vẫn còn nằm trong hộp sọ của anh... Hiện tại tiền trợ cấp “mất sức” của Hoàng Cát sau rất nhiều lần tăng theo chế độ Nhà nước quy anh vẫn chỉ dừng lại ở mức 320 nghìn đồng mỗi tháng. Mấy chục năm qua để kiếm sống Hoàng Cát đã phải bán nước chè chén vỉa hè nuôi lợn nuôi gà công nghiệp cuộn thuốc lá bỏ mối thuốc lào nuôi chim vẹt cảnh nấu kẹo vừng làm nem chạo... để phụ giúp cùng suất lương công nhân ít ỏi của vợ nuôi ba miệng ăn trong nhà. Hoàng Cát nói anh rất biết ơn vợ anh chị Nguyễn Thị Tâm người phụ nữ tần tảo suốt đời chịu thương chịu khó. Chị chẳng những đã sinh cho anh một cô con gái xinh đẹp mà còn động viên anh vượt qua bao khó khăn nhọc nhằn trong cuộc sống đời thường.

Nhà thơ Tố Hữu đã có ý kiến gì về truyện ngắn Cây táo...

Tử lâu Hoàng Cát đã được nhà thơ tình nổi tiếng Xuân Diệu nhận là em kết nghĩa. Một hôm Xuân Diệu nói với Hoàng Cát rằng ông vừa nghe được một nguồn tin chính xác là có một vị cán bộ ở Viện Nghiên cứu Văn học muốn mở một chiến dịch lớn để phê phán truyện Cây táo ông Lành. Nhà thơ Tố Hữu biết chuyện. Ông đã trực tiếp gọi đến thoại cho anh cán bộ kia: “Thực ra thằng Cát (cách gói thân mật của Tố Hữu) nó viết Cây táo ông Lành là để khen mình đấy chứ! Mình đã có ý kiến gì đâu mà các cậu cứ làm ồn lên! Sư việc rất đơn giản các cậu đừng “đao to búa lớn” làm gì cho phức tạp thêm vấn đề...” Hoàng Cát mừng lắm anh nảy ra ý định xin được gặp Tố Hữu tại nhà riêng. Nhưng hồi ấy việc gặp đồng chí Tố Hữu đâu phải chuyện dễ bởi những trọng trách mà ông đang đảm nhiệm.

Đề nghị mãi nhưng Hoàng Cát chỉ gặp được ông Phạm Hà Chiêu người khu Năm là thư ký riêng của đồng chí Tố Hữu. Ông Chiêu ân cần chuyển lời thăm sức khỏe của đồng chí Tố Hữu tới Hoàng Cát và nói: Anh Lành đã đọc kỹ cái truyện ấy không có vấn đề gì đâu anh cứ yên tâm mà làm việc yên tâm sáng tác. Tuy nói thì đơn giản vậy nhưng chẳng ai tuyên bố “xóa án” cho Hoàng Cát. Bởi vì có ai tuyên bố rằng anh có án đâu nên anh vẫn bị các báo chí nhà xuất bản “vô tâm” cấm vận không in bài. Nhiều năm sau khi không còn làm cán bộ quản lý nữa nhà thơ Tố Hữu đã nhiều lần nhắn qua nhà thơ Hoàng Trung Thông mới Hoàng Cát đến chơi. Nhưng Hoàng Cát cứ nấn ná mãi.

Phải đợi đến khi không khí văn nghệ đã mở Phùng Quán in ở báo Tiền Phong Ngày Tết xông đất nhà thơ Tố Hữu... Hoàng Cát mới quyết định đến gặp Tố Hữu. Đó là một ngày đầu xuân Tố Hữu tiếp đón Hoàng Cát rất thân tình.

Thực ra đây không phải là lần đầu tiên họ biết nhau. Từ mùa hè năm 1967 khi đang chiến đấu ở quê Tố Hữu ở làng Phù Lai huyện Quảng Điền (Thừa Thiên - Huế) Hoàng Cát đã viết bài thơ Em về quê anh với sự xúc động chân thành và gửi tặng Tố Hữu. Trong đó có những câu: Em về quê anh / Một chiều mùa hạ / Trời xanh gió xanh / Con nít mẹ già / Giống quê em quá... Hai người gặp nhau chừng hơn một giờ đồng hồ nói chuyện chân tình. Hoàng Cát nhắc lời một thành ngữ của Pháp: “Hiểu biết hết là tha thứ hết” (Tout comprendre est tout pardonner). Tố Hữu gật đầu cười rồi bảo rằng hồi đó ông bận việc không hé biết người ta đã ngấm ngầm thành kiến Hoàng Cát nặng nề đến vậy. Rồi họ cùng đàm đạo chuyện văn chương và nhiều chuyện đời lý thú. Trước khi chia tay Tố Hữu nói ông muốn tặng Hoàng Cát một tập thơ và cho quyền anh tự chọn cuốn sách mà mình thích nhất. Hoàng Cát đã chọn tập Từ ấy. Tố Hữu vui vẻ lấy sách và ghi: “Thân tặng bạn thơ Hoàng Cát” với chữ ký rất trân trọng. Đưa sách tặng xong không hiểu nghĩ sao Tố Hữu còn lấy một tấm ảnh chân dung của mình ký tặng Hoàng Cát.

Người viết bài này ngỏ ý với Hoàng Cát muốn được copy lại hai món quà ý nghĩa - những kỷ vật vô giá mà nhà thơ lớn của cách mạng trực tiếp tặng anh? Hoàng Cát xuýt xoa: Tấm ảnh Tố Hữu ghi tặng giờ không còn nữa. Tôi cho ông Nguyễn Bùi Vợi mượn để in kèm bài trên báo Giáo dục và Thời đại ông ấy làm thất lạc rồi. Còn cuốn sách chắc có trên giá nhưng phải mất thời gian để lục tìm. Kể từ sau lần được Tố Hữu tặng ảnh và sách Hoàng Cát thỉnh thoảng lại tới thăm ông. Hai người vẫn đàm đạo về văn chương và cuộc sống. Không ai nhắc đến chuyện Cây táo ông Lành nữa. Năm 1996 Hoàng Cát còn viết một bài dài về Tố Hữu trên tạp chí Tác phẩm mới của Hội Nhà văn nhân kỷ niệm 50 năm Ngày Toàn quốc kháng chiến. Tố Hữu đã điện thoại cho Hoàng Cát (số máy 04.8642620) để cảm ơn và nói ông rất thích bài viết này.

Thay cho đoạn kết

Năm 1989 sau 15 năm lặng lẽ với cái “án bất thành văn” Hoàng Cát đã trở lại văn đàn bằng một chùm thơ kèm ảnh chân dung khá ấn tượng đăng trên báo Người Hà Nội. Rồi kể từ đó những sáng tác của anh lại được các báo chí đăng tải đều đặn... Tháng 11.1999 nhà phê bình đã lên tiếng đầu tiên phê phán truyện ngắn Cây táo ông Lành năm 1974 với tư cách là Phó chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt nam đã ký quyết định số 50/QĐ-CT chứng nhận nhà thơ Hoàng Cát Hội viên Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội; Hội viên Hội Nhà văn Việt nam được tặng thưởng Huy chương Vì sự nghiệp văn học nghệ thuật Việt nam. Vậy là sau đúng 25 năm nghĩa là một phần tư thế kỷ - một khoảng thời gian đáng kể của đời người - nghi án văn chương Cây táo ông Lành đã hoàn toàn được xóa bỏ. Chỗ cây táo hoang mọc năm xưa đã bị Hoàng Cát chặt bỏ giờ anh trồng một cây khế ngọt. Nhờ được chăm sóc chu đáo cây khế lớn rất nhanh tỏa bóng mát trước sân nhà và năm nào cũng sai quả. Trẻ con hàng xóm sang chơi khách đến thăm nhà Hoàng Cát thường hái vài quả mời thưởng thức. Ai cũng khen là khế rất ngon. Hoàng Cát tâm sự thật lòng: Chuyện gì đã qua rồi thì cứ cho nó qua đi. Ai chẳng phải cố gắng để vượt lên chính mình và số phận cuộc đời. Quan trọng là mình vẫn đứng vững trên đôi chân của chính mình cho dù mình chỉ còn... chân phải theo đúng nghĩa đen và đôi khi cả nghĩa bóng của cụm từ này.

Hà Nội tháng 7.2003

Nguồn: Báo An ninh thế giới cuối tháng số 23 tháng 7.2003

Nguyên Hùng

Anh HTT

Anh HTT ơi cho NH cải chính lại lần nữa: bài viết trên đây không phải của NH đâu mà là của Đặng Vương Hưng anh ạ.
Cám ơn anh rất nhiều vì những dòng cảm nhận tâm huyết.
NH sẽ chọn và gửi ảnh cho anh trong nay mai nhé.
Thân mến.

hotinhtam

Gởi Nguyên Hùng (tiếp theo)

Anh Nguyên Hùng ạ nếu các anh thành lập được một CLB blogger thì hay lắm cần phải tìm cách duy trì nuôi dưỡng để lấy đó làm điều khích lệ lẫn nhau mà sáng tác. Thậm chí để bảo vệ sáng tác của nhau nữa. Tôi nhớ khi tôi vừa ra tới Hà Nội để dự Đại hội Hội Nhà văn lần VII tôi với anh Nguyễn Khắc Trường và một số nhà văn khác chỉ mới uống mỗi người chưa hết chai bia tôi đã có trong túi hàng chục tờ rơi "đâm bị thóc chọc bị gạo" lẫn nhau tìm cách đo ván nhau trước thềm Đại hội. Lúc vào Đại hội càng buồn hơn về sự đấu đá. Tôi nói với nhà thơ Lê Chí chắc tôi sẽ không phát biêu nữa bởi bài tham luận có đăng ký bản thảo với ban tổ chức (nhuận bút 200 ngàn) của tôi có vẻ như lạc lõng với không khí địa chấn văn chương này quá. Và rồi không biết từ đâu lù lù nhà văn KQ của TP HCM nhảy lên tự xưng là đại diện cho Chi hội Nhà văn ĐBSCL thì anh em Nam Bộ nổi giận thật sự. Và rồi người ta cứ thế mà nhảy lên chiếm diễn đàn đến nỗi anh em quân nhạc cũng ùa cả ra ban công trên lầu mà xem các nhà văn cãi nhau. Thế là dân chủ chắc? Dân chủ kiểu ấy không thể cứu được những nghi án văn học đâu. Vì thế mà tôi không tham luận nữa- tất nhiên là tiền thì vẫn lãnh ngu gì bỏ một chầu bia nhẹ ở Trúc Bạch với bạn bè.

Chuyện của những nhà văn như Hoàng Cát khiến tôi nhớ chuyện cải cách học vần cải cách chữ viết. Khi nó sai tóe lòe bổ ngửa ra mọi người mới vỡ lẽ: chẳng có quốc hội hay chính phủ nào phê duyệt cả nên chẳng có ai có tội về chuyện này chỉ lịch sử là chịu vấn nạn để tai ương lâu dài cho con cháu.
Ấy đấy nỗi khổ mấy chục năm của những người như Hoàng Cát là do ai? Cái bắt tay của Tố Hữu thì cũng không thể lấy lại mấy chục năm lận đận của một đời người. Đọc bài của anh xong chỉ muốn khóc thôi anh Nguyễn Hùng ạ!

Cho tôi gởi tới anh Hoàng Cát lời chào kính trọng và sự khâm phục nghị lực của anh ấy của chị Nguyễn Thị Tâm vợ anh ấy!

Chúc buổi gặp gỡ của các anh thật vui!!!!!

hotinhtam

Gởi Nguyên Hùng.

Tôi vừa đọc xong bài "Hoàng Cát và cây táo ông Lành" của anh chạnh lòng lắm! Sao mà thời ấy nước ta có quá nhiều nghi án ăn chương thế không biết! Suy cho cùng người phụ trách cao nhất về việc này phải chịu trách nhiệm chứ! Hiện tại được khởi lên từ quá khứ nó cũng có quyền phán xét quá khứ chứ! Một đời của nhà thơ Hoàng Cát của sự nghiệp văn chương của ông... Sao có thể buông xuôi nhẹ hẫng như vậy được?!!

Tôi nhớ là Nguyễn Trãi đã đươc xóa nghi án nhờ một ông vua trẻ. Nhưng còn Nguyễn Thị Lộ thì sao?! Kho tàng văn học và sử học nước ta đã bị mất bao nhiêu tài sản quý báu mà đại Thi Hào Nguyễn Trãi đã sáng tạo ra. Chúng ta chỉ còn biết hối tiếc suông với nhau mà thôi.

Tôi có đọc bài "Mùa xuân xông đất nhà Tố Hữu" của Phùng Quán đã có tâm sự điều này cùng Hữu Kim trên blogs của anh ấy. Nay đọc bài của anh càng thấm hơn về thân phận của "nhà thơ thương binh". Hoàng Cát. Những người như Hoàng Cát chính là sự hy sinh để chúng ta có được không khí văn học dân chủ như bây giờ. Họ cần phải được lịch sử khẳng định.

Nhớ hôm 20 tháng 7 anh có nói với tôi là ngày 21 Hoàng Cát vào nhưng tôi đã quên mất. Bởi khi nhập tiệc liên hoan với anh em biên phòng anh Hữu Ái lại mời tôi đi gặp bạn bè đồng hương. Tôi quên lưu số Hữu Ái nên khi lạc nhau ngoài đường tôi lại đi thăm đồng đội cũ rồi mãi vui mà quên mất. Nay thấy anh thông tin về buổi gặp gỡ với nhà thơ Hoàng Cát tôi cũng thấy lâng lâng trong lòng; là bởi các anh có một nghĩa cử đẹp với văn chương đích thực.

còn tiếp...

HoaiVan

Chia sẻ với bác HC

Hoài Vân xin ngả mũ kính phục Bác Hoàng Cát. Với cuộc đời cay đắng nhường ấy mà bác vẫn yêu đời vẫn làm thơ với tấm lòng nhân hậu bao dung với tình cảm nồng ấm với bạn bè.
Nhân Ngày vinh danh thương binh liệt sĩ Chúc Bác HC sức khỏe luôn yêu đời yêu thơ. Cũng mong cho cuộc đời không còn nhiều kẻ đố kị cơ hội mượn danh văn chương để làm hại người nhân hậu.
Cám ơn anh NH và Bác Ngô Minh đã đăng những bài viết về bác HC cho mọi người đọc.

yennghieu

VÒNG XOÁY VÀ THỜI CUỘC

Trân trọng cảm ơn anh NH đã cập nhật bài viết để bạn bè hiểu thêm về Nhà thơ HOÀNG CẤT. Âu cũng là vòng xoáy và thời cuộc nhưng không vì thế mà mỗi khi hành sự chúng ta không thể không tự vấn đắn đo và suy nghĩ để mọi việc đều hoàn thiện hơn.
Xin được cảm ơn và cũng là lời chúc mừng anh HOÀNG CÁT tiếp tục thênh thang trên con đường nghệ thuật phục vụ công chúng.

vuthanhhoa

Kính anh NH!

Kính anh NH!

Đọc bài này em quá xúc động. Đúng là bao thế hệ đã phải trải qua một thời kỳ vô cùng ấu trĩ và hẹp hòi. Mới thấy điều kiện của chúng em bây giờ thoải mái và nhiều thuận lợi quá. Kính Thầy Hoàng Cát em càng thấm thía hơn thầy không chỉ là thầy trong văn chương mà còn là thầy trong cuộc đời nữa! Cám ơn anh Nguyên Hùng và nhờ anh chuyển những lời này của em đến Thầy. Kính chúc Thầy khoẻ mạnh và nhiều cảm xúc sáng tác!

Nguyên Hùng

Anh Ngô Minh

Cảm ơn anh đã có bài viết hay kỹ về Hoàng Cát. Nhưng tư liệu NM chưa khai thác hết cũng rất xúc động. NM xin phép anh Nguyen Hùng gửi bai này cho Talawas vì bài NM viết ve HC đã in trên Tlw thư 2 rồi.
------
Xin lỗi anh NM và mọi người bài viết trên đây là của Đặng Vương Hưng với tựa là "Hoàng Cát và Cây táo ông Lành" nhưng do sơ suất nên NH đã bỏ sót một đoạn sa-pô và tên tác giả.
Bài này đã đăng ở Talawas rồi anh NM ạ.

tungbach

NH

Tào Tháo hạ lệnh chặt cây Sồi - Chết hộc máu !
Còn chuyện cây táo đang mơn mởn thế kia lại hạ nó đi ! Sự trừng phạt này xem ra cũng đáng !
" Mộc cựu thành Thần ! Mộc tơ không Thần thì cũng Thánh " !
Chừa nhé ! Tuổi Canh thìn cứ mây mưa ...thì được cụ thể là tiêu - Các cụ xưa dạy thế !
Mà sự đời biết đâu đấy nếu không có chuyện cây táo chắc gì Hoàng Cát đã thành nhà thơ nhỉ ?
Cứ phải vặt trụi như cành mai cành đào thì mới mong có hoa chứ ! Còn chuyện ông Lành thì cháu ông là Phùng Quán ông còn hổng dám bênh nữa là...?
Chúc mọi người trưa nay vui vẻ nhé

Ngô Minh

Anh Nguyên Hùng

Cảm ơn anh đã có bài viết hay kỹ về Hoàng Cát. Nhưng tư liệu NM chưa khai thác hết cũng rất xúc động. NM xin phép anh Nguyen Hùng gửi bai này cho Talawas vì bài NM viết ve HC đã in trên Tlw thư 2 rồi.

donghoa

Thực sự .......

Quả thật qua lời nói anh Nguyên Hùng .... đường để đến với bục vinh quang của nhà thơ Hoàng Cát không dễ dàng tý nào ..... và cũng là bài học giữa đời thường và thế giới văn chương rất đáng để những thế hệ sau noi theo

Chúc vui và buổi họp mặt tàhnh công

thân ái
donghoa